Opinie: De terreur van de spontaniteit

nrc.next Opinie, 25 april 2012

Door Colin van Heezik

Koninginnedag staat weer voor deur. Het is de dag dat we vieren dat we Nederlanders zijn, trots dat er nergens ter wereld zo’n feest wordt gegeven waarbij iedereen zo lekker uitzinnig en ongeremd zichzelf mag zijn. Ik zal er dit jaar niet bij zijn, net zo min als andere jaren. Ik trek het niet. Ik vind het hier de rest van het jaar al zo gruwelijk spontaan.

In een land waar iedereen zichzelf is, raakt het maatschappelijk verkeer ontregeld. Dit gebeurt in Nederland dagelijks. Laat ik een paar sappige voorbeelden geven.

Bij de Coffee Company op het Spui in Amsterdam bestel ik een espresso. Het is de derde of de vierde keer dat ik hier sta vandaag. ‘Ik ben koffieverslaafd,’ zeg ik tegen het meisje van de Coffee Company. ‘Maar dat vinden jullie waarschijnlijk niet erg,’ grap ik erachteraan. Het meisje, bloedserieus: ‘Nee hoor.’ Nee hoor? Zo van: ieder z’n ding. Het meisje, zo blijkt uit haar toon, snapt niet dat ik haar aanspreek als medewerker van de Coffee Company: hoe méér koffie ik drink, hoe méér jullie verdienen.

Het meisje van de Coffee Company is geen uitzondering. Ze is exemplarisch voor een houding die je overal in de Nederlandse samenleving terugziet. Je wordt bediend door een student in een restaurant en zegt dat je het eten niet lekker vindt. Oh, zegt hij, op een toon alsof hij de gast is die naast je zit. Het zal niet in zijn hoofd opkomen om namens het etablissement zijn excuses aan te bieden.

Nederlanders willen geen rol spelen. Ze willen altijd en overal zichzelf zijn. Doe eens niet zo stijf, blijf toch lekker spontaan. Het voordeel is een egalitaire samenleving waarin niemand in de houding hoeft te springen. Van tramconducteur tot politicus: relax.

Maar het heeft ook negatieve kanten. Een vriendin van mij fietste laatst langs een wreed tafereel. In een buitenwijk van Amsterdam, op een grasveldje, waren jongemannen met een hond aan het trainen. Hij hing op een paar meter boven de grond aan een touw. Met zijn kaken moest hij zich vastbijten in dat touw, dat aan een tak was vastgebonden. Anders zou hij naar beneden lazeren. Zo trainden ze de kaken van de hond voor een illegaal gevecht op zo’n boerderij.

Dierenmishandeling, dacht mijn vriendin. Ze wilde er wat van gaan zeggen, toen ze zag dat de politie al ter plaatse was. Twee man sterk stonden ze het taferaal te aanschouwen, op veilige afstand. ‘Waarom stapt u er niet op af?’ vroeg zij. ‘We hebben versterking aangevraagd,’ zeiden de agenten. ‘Maar… anders gaat ú er even wat van zeggen! Dat is waarschijnlijk wat minder intimiderend dat wanneer wij het doen.’ Intimiderend? Oom agent is bang dat hij intimiderend overkomt. En dat hij een pitbull achter zich aan krijgt. Het tengere meisje stapte erop af, terwijl het gezag goedkeurend toekeek.

Een paar jaar geleden klaagde de toenmalige premier Balkenende over gebrek aan respect. Voor de scheidsrechter, de leraar en andere figuren die vroeger gezag hadden. Nu, respect voor autoriteit heb ik ook niet. Prima dat we kritisch en zelfdenkend zijn. Daarentegen zie ik de voordelen van een samenleving waarin mensen hun rol spelen: het proces van technische arbeidsdeling verloopt beter en mensen respecteren elkaar, juist omdat ze gewoon fatsoenlijk hun werk doen.

Nog even terug naar het restaurant, de beste metafoor voor de samenleving. In Nederland is het gebruikelijk dat je als klant in de horeca je uiterste best doet om het het personeel naar de zin te maken. Het begint al bij binnenkomst: met een brede glimlach vraag je of er misschien een tafeltje is. Zo ja, dan roep je al snel iets als ‘geweldig!’. Zo nee, dan toon je alle begrip. Vervolgens moet je de hele avond lang, met gedrag dat per individu varieert van bijna onderdanig tot ronduit joviaal, de ongemakkelijke situatie compenseren dat je bediend wordt door een andere Nederlander terwijl je heus niet beter bent als mens dan hij of zij. Wat er ook gebeurt, altijd blijven uitstralen dat je diep respect hebt voor die goed geluimde jongeman met sportschoenen en T-shirt die jou je witte wijn in een limonadeglas serveert. Als je pech hebt, heeft het bedienend personeel muziek aangezet waarop, vinden zij, het lekker werken is – precies het soort muziek waar jij als klant niet blij van wordt, want jij bent juist gekomen om te ontspannen. Word je even niet goed bediend, of is de ober je vergeten, dat snap je als de beste dat het nu eenmaal ‘druk’ is. Niemand durft zich aan de stelling te wagen dat de eigenaar dan maar wat extra personeel zou moeten inzetten. Iedereen is allang blij dat er wat mensen konden worden opgetrommeld. Dikwijls eindigt de avond ermee dat je beleefd luistert naar de vakantieverhalen van de gezellige ober, terwijl andere klanten voorzichtig op de achtergrond hun vinger in de lucht steken.

Ik zeg niet dat er niets mis is met een land als Frankrijk, waar mensen zich formeler gedragen. Maar dit soort zaken is daar wel veel eenvoudiger. De dame die jou bedient is gewoon beleefd, enigszins afstandelijk, en jij ook. Zij staat daar niet als persoon maar als serveerster. Zij doet gewoon haar werk. Haar waarde als mens staat niet op het spel, want ze speelt een rol. Misschien ben jij ook wel ergens ober en eet zij morgenavond in jouw restaurant. Dan zijn de rollen omgedraaid. Zo is de maatschappij een krachtenveld waarin iedereen steeds van rol wisselt, zonder ziekelijke behoefte om alle maskers voortdurend af te zetten.

Wij Nederlanders begrijpen het niet. Als een gendarme zijn werk doet, vinden we hem een autoritair mannetje, een kruising tussen Napoleon en Louis de Funès. Wat een etter, zeggen we dan, dat hij ons bekeurt. Zag je hoe leuk hij het vond? Zo maken we alles persoonlijk, terwijl zo’n man gewoon de wet uitvoert. Bureaucratie, noemen wij dat. Nergens te wereld wordt daar zo’n schande van gesproken als bij ons. Bureaucratie is niets anders dan het naleven van de regels.

In Nederland zijn we niet in staat een dergelijk abstractieniveau te bereiken. Je ziet het zelfs terug op de arbeidsmarkt. Waag het niet die als een rollenspel te zien! Als je in Nederland solliciteert, moet je je toekomstige werkgever vooral van één ding zien te overtuigen: dat jij als persoon je werk leuk gaat vinden. Hoezo? In Los Angeles zijn alle serveersters eigenlijk actrice, en alle barmannen eigenlijk scenarioschrijver. Dat kan, want ze doen gewoon hun werk. In Nederland ben je een knappe jongen als je erin slaagt een baan onder je niveau te vinden. Overal zijn ze bang dat je je gaat vervelen. Omdat ze niet in staat zijn een professional te zien die gewoon zijn brood wil verdienen. En als je dan ergens werkt, wil iedereen weten wie je bent. Je wordt niet afgerekend op prestaties maar op je persoon. Doe eens gezellig!

Gezellige landgenoten. Jullie gaan straks met Koninginnedag weer even lekker los – God mag weten waarom, want het is hier alle dagen feest. Maar, anyway, have fun. Ik maak er even een rain check van. Ik zit in een suf dorpje in Frankrijk, waar ik nog met Monsieur word aangesproken, waar de politieagent nog geen coke snuift en waar de ober nog een ouderwets vervelend mannetje is, met wie ik godzijdank helemaal geen dikke vrienden hoef te worden. Un café crème, s’il vous plaît. Ieder z’n ding.

Illustratie van Merlijn Draisma www.hardgelag.nl

Advertenties
Comments
One Response to “Opinie: De terreur van de spontaniteit”
  1. Jeroen Nobel schreef:

    Prachtige karakterisering van het doorsnee Nederlands horecabedrijf. Ben er zelf onderdeel van geweest, heb er met de scepter gezwaaid en ja, liever wat meer van de Franse zakelijkheid. Helaas moet je in Nederland al snel op stand gaan eten om dat te mogen ervaren… jammer. Tijd om te verhuizen? Ik vier in ieder geval geen Koninginnedag. Hartelijke dank voor de messcherpe karakterisering.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: