Vredig en vreugdeloos, in zijn Audi Allroad A6

Met zijn nieuwe roman La carte et le territoire bewijst Michel Houellebecq definitief dat hij de beste Franse schrijver is. De roman won in november de Prix Goncourt en verscheen deze zomer in een Nederlandse vertaling van Martin de Haan. 

‘Échec, partout l’échec.’ Overal was mislukking in De wereld als markt en strijd (1994), het debuut van Michel Houellebecq over een seksueel gefrustreerde IT-er. ‘Ik kan niets doen want al mijn pogingen lijken bij voorbaat mislukt’. Het was een verkapt zelfportret van de schrijver die jarenlang als een grijze muis bij een ministerie werkte. De oorsprong van zijn schrijverschap lag volgens zijn biograaf Denis Demonpion uit 2005 (Houellebecq. De ongeautoriseerde biografie) in zijn ‘affectieve blokkades’. Houellebecq was volgens Demonpion een ‘eenzame man met een meedogenloze woede en een testamentaire drang zijn visie te doen gelden’. En hij was ‘tegen de wereld, tegen het leven,’ zoals de ondertitel van zijn essay over  H. P. Lovecraft (1991) luidde.  Maar al schrijvend over Lovecraft definieerde de kettingrokende pessimist ook zijn motto: zijn  ‘afkeer van het leven omzetten in een effectieve vijandigheid’.

Hij koos een pseudoniem, door zijn achternaam Thomas te vervangen door die van zijn grootmoeder van vaders kant, precies zoals Céline – met wie hij wel wordt vergeleken – dat deed. En hij schreef een boek, waarmee hij bedoeld of onbedoeld aantoonde hoezeer de Franse literatuur in zichzelf gekeerd was geraakt. Terwijl de banlieusard in de metro op weg was naar de magnetronmaaltijd, zaten Philippe Sollers en kornuiten op de terrassen van Saint Germain literaire spelletjes met elkaar te spelen. Houellebecq tapte uit een ander vaatje. Niks mooischrijverij. Frapper ou ça compte. Vertellen wat er mis was, met ons, in 150 pagina’s. Klare taal, raak schieten. In De wereld als markt en strijd beschreef Michel Houellebecq waartoe het Westerse individualisme en hedonisme geleid hebben. Een leegte. De vrije markt heeft zich uitgebreid naar het domein van de seksualiteit. Iedereen heeft een marktwaarde. In die wereld pakken sommigen alles en anderen niets.

Hoe zit dat met Jed Martin, de held van Houellebecqs nieuwe roman De kaart en het gebied? Aanvankelijk vertoont Martin, beeldend kunstenaar, typisch Houellebecqiaanse trekjes. Ravioli uit blik, cognac en sigaretten. Eet eenmaal per jaar met Kerst met zijn vader, zwijgend. Hij spreekt soms weken lang geen mens, behalve de caissière van de supermarkt die hem vraagt of hij een Carte Club Casino (bonuskaart) heeft. Maar Jed Martin is, net als de komiek uit De mogelijkheid van eiland (2005), een Houellebecqiaanse held 2.0: een loser die opeens succesvol wordt. Martin fotografeert Michelin-kaarten vanuit bepaalde hoeken en met speciale lenzen, alsof de kaart zelf een landschap is. Soms ook zijn de foto’s bijna abstract; dan doen de sobere kleuren en de vlakverdeling vergeten dat er een gebied is waarnaar de kaart verwijst. ‘De kaart is interessanter dan het landschap,’ luidt de titel van zijn tentoonsteling.

Martins foto’s worden ontdekt door Olga, een prachtige jonge Russin die als marketing manager bij Michelin werkt. Zij maakt Martin in één klap beroemd en begint tegelijkertijd een relatie met hem. Samen verkennen ze het landschap van de Michelin-kaarten. En bezoeken ze de restaurantjes die de Michelin-gids zo aantrekkelijk beschrijft. Houellebecq neemt deze beschrijvingen graag over: zo gelukkig waren ze, dat hun leven leek op een tekst uit de Michelin-gids. Dan slaat het onheil toe. Olga wordt overgeplaatst naar Moskou. Ze vertelt het midden in een beschrijving van een restaurant, waar de geliefden op dat moment zitten te eten. Even wordt het drama aangestipt. En dan gaat de beschrijving weer verder. Dezelfde tekst wordt opeens dramatisch. De dreun is te groot. Hij galmt na in de lege woorden over gastronomie. Pas een hele pagina later lezen we hoe Martin op het nieuws reageert. 

Zwaar wordt het nooit, omdat Houellebecq in dit nieuwe boek expres steeds aan de oppervlakte blijft. Subtiele humor, juist op stilistisch niveau, kenmerkt La carte et le territoire. Houellebecq noemt de schrijver Beigbeder het liefst ‘de auteur van Un roman français’, wat zijn toch al ironische portret van deze collega nog grappiger maakt. En dat is maar één voorbeeld van hoe Houellebecq sleetse stijlfiguren pasticheert. Eigenlijk staat zijn hele boek er vol mee. Vooral niet-literaire schrijfwijzen worden op de hak genomen, van Wikipedia-teksten tot folderteksten en reisgidsen/brochures/kunstkritieken en beschrijvingen van auto’s en fototoestellen. Pagina’s lang kletst hij door over de features van een Schneider Apo-Sinar. Het is een amusante leegte. Niettemin een leegte. 

Hoe heeft Houellebecq zich ontwikkeld? Is hij het pessimisme van zijn vroege werk voorbij? Telkens weer bleek de wil, het verlangen – le désir – het probleem: de wil, die niet bevredigd kan worden, veroorzaakt het lijden van de mens. Houellebecq ‘actualiseerde’ deze visie van zijn held Schopenhauer. Het consumentisme zorgt voor een permanente staat van ontevredenheid over onze materiële positie. Tegelijk willen we onze immateriële verlangens bevredigen, waar we sinds mei 68 ook alle vrijheid toe hebben; maar diezelfde jaren zestig hebben ervoor gezorgd dat de sociale verbanden – het huwelijk, het gezin – zijn weggevallen die voor een gemiddelde sukkel juist de enige manier waren zijn behoeftes te bevredigen. 

Naarmate Houellebecq beroemder werd, zijn ook zijn personages succesvoller geworden. De hoofdpersoon van De mogelijkheid van een eiland was een bekende komiek die in Spanje zat te rentenieren. De kunstenaar uit De kaart en het gebied wordt ook al snel – en tot zijn eigen verbazing – een rijk man door zijn kunst, net zoals Houellebecq dat van zijn boeken is geworden. Hoe ziet het leven eruit voor zo’n figuur, die alles heeft wat de Westerse wereld biedt? Houellebecq beschrijft deze toestand als een soort apatheia: je hebt niks meer nodig, ook niet van anderen. Martin is voortaan ‘vredig en vreugdeloos, in zijn Audi Allroad A6, definitief neutraal’. Het lijkt nogal op de toestand van de gekloonde wezens uit De mogelijkheid van een eiland : ze lijden niet meer, maar ze leven ook niet echt.

Briljant is het zelfportret dat Houellebecq schetst wanneer Martin op bezoek gaat bij de schrijver Michel Houellebecq met het verzoek een catalogustekst bij zijn tentoonstelling te schrijven. ‘De auteur van Les particules élémentaires ging gekleed in een grijze streepjespyjama die hem vagelijk deed lijken op een gevangene uit een tv-feuilleton; zijn haar was door de war en vies, zijn gezicht rood, bijna als een couperoselijder, en hij stonk een beetje.’ Zijn literatuur daarentegen kan ermee door, als de vader van Martin mogen geloven: ‘het is een goede schrijver, met een vrij juiste visie op de samenleving’.

La carte et le territoire is een grote roman. Het grote verschil met zijn vroegere werk zit ‘m in de structuur: zo simpel in de vorm als De wereld als markt strijd was, zo ingenieus gecomponeerd is La carte et le territoire; het is een spiegelpaleis, een roman waar je duizelig van wordt. Het is tegelijk een satire (op het literaire milieu, de tv-wereld en de kunst-scene) en een zelfportret, een filosofische roman en een metaliterair werk dat de zin en onzin van literatuur aankaart.

Voortdurend speelt Houellebecq met perspectieven. ‘Voor vliegen is een lijk niet meer dan een stuk vlees,’ schrijft hij wanneer het personage Houellebecq vermoord – in stukken gehakt – aangetroffen  wordt in zijn ouderlijk huis in de Loiret. Het is de ultieme zelfrelativering: de grote schrijver Houellebecq is veranderd in ‘een voedingssupplement’ voor insecten. Voor wie is de dood van Houellebecq erg? De schrijver zelf gaat over op de orde van de dag, door de dood van de beroemde schrijver te bedekken onder een wikipedia-achtige tekst vol biologische wetenswaardigheden over de vlieg.

Bovenal is de roman een reflectie op Houellebecqs schrijverschap en de literatuur als cartografische activiteit: het in kaart brengen van de werkelijkheid. Daarbij moet je per definitie inzoomen of uitzoomen. Wat is een kaart anders dan een uitzoomen, tenzij je, zoals de cartografen in de fabel van Borges, een kaart maakt die even groot is als het landschap zelf? Inzoomen, dat deed Houellebecq in zijn eerdere boeken op de seksuele frustratie van een eenzame IT-er. Natuurlijk is dat niet de hele werkelijkheid, al heeft hij er wel mee gescoord. Nu lijkt hij een correctie aan te brengen of een zelfrelativering: seks is niet alles, je kunt ook uitzoomen; dan blijkt de wereld veel groter: het is die grotere wereld die dit boek in kaart brengt. Naarmate het boek vordert, zoomt Houellebecq steeds verder uit, totdat alles wat menselijk is vervaagt.

In De mogelijkheid van een eiland beschreef Houellebecq hoe de mens vervangen wordt door een nieuwe, al dan niet gekloonde soort. De decadentie van de westerse mens zal zijn ondergang betekenen en dan komt er een nieuwe mens. In De kaart en het gebied waagt Houellebecq zich niet aan dit soort postapocalyptische profetieën. Wel beschrijft hij hoe in de toekomst een nieuw Frankrijk ontstaat waarin iedereen weer naar het platteland trekt; maar vooral beschrijft hij hoe de natuur uiteindelijk alles overwint en al het menselijke, inclusief de roem van een schrijver of tv-presentator, wegvaagt. Dit echter zonder enig pathos. Het hele boek is geschreven op een luchtige manier, zonder expliciete theorieën zoals in De wereld als markt en strijd, en laat veel ruimte voor exegese.

Houellbecq werd beschuldigd van plagiaat, omdat hij een aantal teksten vrijwel letterlijk van wikipedia en hotelwebsites had overgenomen.  Dat is nogal onnozel, als je bedenkt dat Houellebecq experimenteert met een soort Marcel Duchamp-achtige ready made-literatuur: zet hetzelfde fragment in een literaire roman en het wordt literatuur. Het is eigenlijk hetzelfde als wat Martin doet: hij maakt een foto van een Michelin-kaart, zonder er veel aan te veranderen. Hooguit kiest hij een iets andere hoek. Maar het is wel kunst! De mensen betalen er enorme bedragen voor, omdat de foto hen anders laat kijken naar de kaart, en naar het gebied (de werkelijkheid). Het is die prachtige ironie, die De kaart zo mooi maakt: Houellebecq laat zien wat kunst is, wat literatuur is, hoe belachelijk het in zekere zin is dat iemand met het fotograferen van landkaarten schatrijk kan worden en hoe geniaal het tegelijk is, maar ook hoe moeilijk het is überhaupt van ‘originaliteit’ te spreken in kunst of literatuur. Daarom tracteert hij ons op pagina’s lange verhandelingen over de grens tussen kunst, ambacht en industriële productie. En noemt hij daarin de ateliers van Rembrandt en Michelangelo, waar schilderijen ‘gefabriceerd’ werden.

In De wereld als markt en strijd zit een scène waarin hoofdpersoon Michel een Michelin-kaart koopt. Hij doet dat tijdens een normale werkdag, die voor hem synoniem is met verveling. Eenmaal terug op kantoor gaat hij die kaart zorgvuldig bestuderen. Hij besluit een plaatsje in de Ardèche te bezoeken dat op de kaart heel idyllisch lijkt, Saint-Cirgues-en-Montagne. Nog dezelfde dag neemt hij de trein. Hij arriveert ‘s avonds laat en ziet dat de eerste bus naar het dorp vanaf Lyon pas de volgende dag vertrekt. Hij brengt de nacht door op het uiterst  naargeestige busstation, waar allerlei ongure types rondlopen. Hiervan raakt hij zo gedeprimeerd, dat hij besluit de volgende morgen de eerste trein terug naar Parijs te nemen.

Dat was dus die mislukking, dat échec uit het vroege werk van Houellebecq: de werkelijkheid valt vies tegen, hoe mooi de beloftes van de ‘kaart’ ook zijn. Daarom heet Martins foto-expositie “De kaart is interessanter dan het gebied”. Zoals in een restaurant het gerecht minder lekker is dan de kaart belooft, en de lovende recensie in de Michelin-gids misschien wel volmaakter dan het restaurant zelf. En natuurlijk gaat dat over de literatuur, die mooier is dan het echte leven. Zelfs bij Houellebecq!  

Tegelijk moet een kaart proberen het landschap zo precies mogelijk te beschrijven. Het is die poging die al vanaf De wereld als markt en strijd  centraal staat bij Houellebecq en troostrijk is, indien zij slaagt: “wat is het helder, nog steeds, het beeld dat ik van de wereld heb!” Michel is weliswaar ongelukkig, maar put voldoening uit zijn nauwkeurige en illusieloze analyses van de wereld als markt en strijd, zowel economisch als seksueel. Het is deze overtuiging dat hij iets te melden heeft, die hem op de been houdt.  Maar of hij gelijk heeft, of dat zijn pessimisme met persoonlijke problemen te maken heeft, dat laat de schrijver in het midden. Als geen ander kan Houellebecq afstand nemen van zijn eigen personage/alter ego, en dat lijkt wel het hele project van zijn écriture : in de literatuur jezelf overstijgen.

Uiteindelijk is hij is als de politiecommissaris die de moord op Houellebecq moet oplossen; hij hoopt op een mooie ontknoping, iets met een crime passionnel of iets met kunst en literatuur, desnoods wraak, maar uiteindelijk blijkt het om een moord voor geld te gaan; het is dezelfde desillusie waarmee Houellebecq in de laatste pagina’s van zijn roman constateert dat er na de vluchtige bekoringen van seks en liefde en, misschien, de kunst, niets anders overblijft dan de brute natuur en de strijd om overleven; dit illustreert hij met een scène uit een natuurfilm waarin een konijntje aan stukken gereten wordt: zo is het, zo is de natuur. Houellebecq weet dat hij zich kan terugtrekken. Er valt niets meer te beschrijven. Er is geen kaart meer nodig.

Het personage Houellebecq had het al gezegd: ‘Mijn huis is gemakkelijk te herkennen. Het heeft de slechtst onderhouden tuin van de omgeving – en vermoedelijk van heel Ierland’. Nu, zo leert ons de laatste zin van La carte, is de triomf van de vegetatie volledig. ‘En alles wordt kalm,’ schrijft Houellebecq, ‘er is alleen nog gras dat trilt in de wind’. De wereld trekt zich van een schrijver niets aan.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: