Kunst en voetbal: haat of liefde?

In 1966 schilderde een kunstenaar een bal. Een eenvoudige, bruine, lederen bal. Op het eerste gezicht een nogal saai werk. Maar die bal was niet voor niets bruin: dit doek was een requiem voor het ouderwetse voetbal, het eerlijke voetbal. En markeerde tegelijk het ‘nieuwe’, commerciële voetbal. Dat was een spel met andere regels, die van het grote geld en de massamedia. Voor kunstenaars des te interessanter, dus, zoals voor deze Markus Lüpertz, die met zijn simpele bal de hele geschiedenis van het voetbal samenvatte.

De bal van Lüpertz past in een merkwaardig genre, voetbalkunst. Wat heeft dit genre zoal te bieden?

Voetbal kent regels, kunst ontregelt. De logica van het spel is dus aantrekkelijk om te doorbreken. Zo wordt in een werk van videokunstenaar Uri Tzaig een tweede bal in het veld geworpen (2 Balls, 1996). Ontdoet Hans van der Meer het spel van al zijn dynamiek en beweging in zijn statische, verstilde fotoserie Hollandse Velden (1998). En wordt in een video van kunstenares Maria Marshall de bal digitaal uit het beeld verwijderd (Playground, 2001). Blijft over een voetballende jongen in trainingspak en de schaduw van de bal. In zulk werk is de kunstenaar tegelijk speler en spelbreker, de jongen die als laatste wordt gekozen en wraak neemt.


De analogie voetbal-religie is een vaak terugkerend motief. Een kunstenaar in voetbal-outfit, opschrift op zijn shirt: Gott. Of een tafelvoetbalspel met een gekruisigde Jezus als keeper. Maar voetbal kan ook voor de Westerse wereld als geheel staan, die een politiek en economisch strijdperk is zoals het voetbalveld dat in primitieve vorm verbeeldt. Dit aspect van voetbal zien we terug in het werk Fusion (2001), een videofilmpje van de Zwitserse Ingeborg Lüscher, waarin de spelers in pak en stropdas voetballen. Soms verandert de bal in een aktetas. Voor sommigen origineel, voor anderen te gemakkelijk. ‘Voetbal als metafoor voor de materialistische ellebogenmaatschappij. Het ligt er iets te dik op,’ schreef Michel Kerres in NRC Handelsblad.


Pas echt spannend lijkt voetbalkunst te worden, wanneer het gaat over de voetballer. Met argusogen wordt door kunstenaars gekeken naar de populariteit van voetballers, die, zoals Warhol begin jaren zeventig schreef in zijn Philosophy of Andy Warhol, ‘de nieuwe sterren’ zijn. Die gedachte werkte Warhol in 1977 uit met zijn zeefdruk van Franz Beckenbauer, net als de bal van Lüpertz een simpel werk. Maar waarmee wel weer een cruciaal moment werd gemarkeerd: een voetballer was niet langer een gewone jongen die een balletje kon trappen. Met zijn zeefdruk van juist Beckenbauer, die toen al ‘der Kaiser’ werd genoemd, voorspelde Warhol hoe de voetballer steeds meer een popster en icoon zou worden.

Die sterrenstatus zou blijven groeien en tot nieuwe kunstwerken inspireren, zoals het werk van Sam Tayler-Wood uit 2004: een 67 minuten durende video van een slapende David Beckham die een jaar lang in de Londense National Portrait Gallery te bewonderen viel en door Time vergeleken werd met een doek van Caravaggio, Michelangelo of zelfs een Griekse godenbeeld. Een voetballer die niet voetbalt, zelfs helemaal niet beweegt. En toch heeft hij iets magisch, omdat we weten wie dit is. Dit is voetbalkunst op zijn best: er komt geen bal aan te pas, maar het werk roept alles op wat voetbal is, door het contrast met de slapende Beckham. Een superster op zijn meest kwetsbare moment.

De voetbalfan ziet een speler als Beckham het liefst in actie. Want de beste voetballer ziet een kans om iets formidabels te doen, daar waar anderen verbijsterd toekijken. In die zin is de voetballer zelf kunstenaar.

Het project van Douglas Gordon en Philippe Parreno, beide beeldend kunstenaars, haakt hier duidelijk op in: zij filmden Zinedine Zidane als een kunstenaar in actie. Hun film Zidane, un portrait du 21e siècle van volgt Zidane gedurende één wedstrijd met 17 camera’s. In de film zien we Zidane zoals we hem kennen van vluchtige televisiebeelden, maar dan intenser. Spugend, zich concentrerend, een suggestie schreeuwend in Spanglish naar zijn teamgenoten, een klacht mopperend richting scheidsrechter, terwijl zweet van zijn gezicht spettert.  Van zo dichtbij, schreef de Sunday Times, is het nog duidelijker hoe weinig tijd ‘soccer’s creators have to create’ in de context van een wedstrijd waarbij alle ogen op je gericht zijn. Zidane, aldus de krant, ‘makes something out of nothing’ langs de linker flank in de eerste helft. En werd zo vergeleken met een ‘schepper’, een godgelijk kunstenaar, die uit niets iets maakt. En dat alles in een fractie van een seconde.

De voetballer is de kunstenaar van het volk. Hij is niet alleen een balvirtuoos, maar belichaamt ook een ideaal: van schoonheid, mannelijkheid en deugd. Niet te vergelijken met die luie kunstenaars die met een glas en een sigaret op bed liggen en af en toe opstaan om een klodder verf op een doek te smijten. Hubert Smeets stelde zeven jaar geleden in voetbaltijdschrift Hard Gras dat Johan Cruijff veruit het belangrijkste symbool van de jaren zeventig was. Dat geldt nu voor spelers als Christiano Ronaldo en Lionel Messi. Zij zijn het die de massa schoonheid geven. Maar ook een antiheld als keeper Robert Green: zijn fatale fout in de wedstrijd Engeland-Verenigde Staten is een ultiem beeld: een verbeelding van mislukking die door de ziel snijdt. Zo kan voetbal net als kunst de expressie zijn van iets dat we allemaal kennen.

En juist de eenvoud maakt het zo mooi, zoals de bruine bal van Lüpertz.

Het WK in Duitsland kende een uitgebreid kunst en cultuurprogramma, met veel aandacht voor het genre voetbalkunst. Die lijn wordt niet echt voortgezet, aangezien het WK in Zuid-Afrika in zijn programma Fine Art 2010 niet focust op voetbalkunst maar op Afrikaanse kunst.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: