Reality tv: ‘Wacht nog even met slaan’

real1Reality-shows als Expeditie Robinson en Temptation Island worden steeds gestileerder en gekunstelder. Regisseurs geven aanwijzingen. 

 Door Colin van Heezik

Geen sterren maar gewone mensen. Het was een basisbeginsel van reality tv, maar dat principe is sinds kort niet heilig meer. Vanaf dit seizoen zit er een echte guest star in Temptation Island: Rebecca Loos, de ex-maitresse van voetballer David Beckman. De kandidaten zelf zijn ook niet meer zo gewoon: een van de deelnemers aan het programma, de 28-jarige Andries de Jong, deed eerder mee aan Big Brother III. De Jong: ‘Sinds het Big Brother-circus in 2001 sta ik ingeschreven bij een castingbureau. En dat stuurde mij een mailtje met de vraag of deelname aan het tv-programma Temptation Island iets voor mij was.’ Aldus de populaire reality-acteur.     

‘De kandidaten voor reality-programmas worden steeds beter gescreend’, zegt onderzoeker jeugdcultuur en televisie Bibi Fadlalla van de Universiteit van Amsterdam. ‘Ze worden niet op acteertalent geselecteerd, maar wel op het soort rol dat ze kunnen spelen. Wie kan een moederrol vervullen? Wie is de jonge hond van het stel? In die zin zijn het geen echte mensen, maar personages.’ 

En ze worden steeds professioneler, meent tv-criticus Hans Beerekamp. ‘Een deel van de geliktheid van de huidige programmas valt volgens mij te verklaren uit meer ervaring bij de deelnemers. Ze worden steeds slimmer, meer sophisticated en bedreven in de omgang met de camera.’ 

Het is niet de enige ontwikkeling binnen het genre reality tv. De spanning tussen format en echtheid wordt steeds groter. Natuurlijk, in Big Brother I had je ook een format: de kandidaten zaten opgesloten in een huis, moesten opdrachten uitvoeren en konden weggestemd worden. Maar het nieuwe was vooral: geen glamour, geen fictie, maar kijken hoe Ruud zijn broodje pindakaas smeert. Dat zoiets interessante televisie kon zijn. Geen acteurs maar echte mensen, die de hele dag (en nacht) gefilmd werden, tot in hun slaapkamer aan toe. Een camera die zich koest hield en registreerde hoe de kandidaten de afwas deden. Het plezier voor de kijker zat m in het reality-gehalte en het voyeurisme. 

fantasy1Sindsdien is het genre een andere weg ingeslagen, met programmas als Expeditie Robinson of Temptation Island. Fraai gefilmd, strak gemonteerd en formats die weinig met reality te maken hebben. De huiskamer van Big Brother is vervangen door een tropisch eiland. Je eigen vis vangen, villen en braden op een kampvuurtje, zoals Robinson Crusoe. Liefdesperikelen aan een strand bij zonsondergang. Het zijn shows geworden die de kijker transporteren naar een andere wereld, zoals vroeger de legendarische tv-series op ABC: Columbo, Love Boat, Fantasy Island. Series die destijds als te mooi, te duur en te filmisch werden afgeschreven. 

De kunstmatigheid is het sterkst bij de Amerikaanse dating shows op muziekzender MTV. Programmas als Room Raiders en Dismissed zien eruit als videoclips. Ook van MTV is het reisprogramma The Trip, waarin je zonder een stuiver op zak van het ene naar het andere eind van Europa moet zien te reizen: geen mobieltje, geen bankpas. Ondertussen reist een heel productieteam mee met de zogenaamde lifter, dat voortdurend extra uitdagingen bedenkt en ervoor zorgt dat de reality-reis ook leuke en interessante televisie wordt. Want daar gaat het uiteindelijk om. 

Soms geeft het genre zijn geheimen prijs. Zo bevatte de aftiteling van Room Raiders laatst een opmerkelijk moment. We zagen materiaal dat het programma in zijn definitieve cut niet gehaald had: een shot van een meisje dat was afgewezen en op de trap heel overdreven zat te huilen. Dan opeens kijkt ze in de camera en zegt: ‘Is het zo goed?’ Met zo’n verwijzing naar de conventie, in fictieprogrammas, om aan het einde wat bloopers te laten zien, sluit het MTV-programma aan bij de nieuwe trend: reality tv eigent zich de privileges van fictie toe. 

Is het drama terug op tv, maar ditmaal onder de vlag van reality? De plotwendingen zitten steeds meer in het format ingebakken. De programma’s worden mooier, gestileerder en gekunstelder. Er zijn sympathieke en onsympathieke personages, het basisrecept van elk vermakelijk fictieprogramma. Vaak heb je een voice over, een verteller, die de beelden in een context plaatst en een bepaalde interpretatie aan de kijker oplegt. Dit soort technieken wordt vaak nauwelijks opgemerkt door de kijker, die immers aan alle conventies van fictie gewend is. 

Er worden ook instructies gegeven, signaleert Bibi Fadlalla: ‘Je ziet bij programma’s als Room Raiders, waarin de kandidaten een jongen of meisje moeten kiezen door hun kamer te inspecteren, dat de reacties heel artificieel zijn. De meisjes gaan bijvoorbeeld, gesouffleerd door het productieteam, op zoek naar spermavlekken in de jongenskamers.’ mtv1

Montage, zegt Fadlalla, is het trucagemiddel bij uitstek. Fragmenten monteren om een verhaal te vertellen, ook al is het in het echt heel anders gegaan. Ergens een geniepig lachje onder zetten, terwijl de kandidaat op dat moment helemaal niet geniepig lachte. Een shot waarop je droevig kijkt, terwijl dat op een heel ander moment was. 

Soms is er zelfs sprake van (een begin van) in scène zetten. Wil je even in je hangmat gaan liggen, vraagt de regisseur dan, want we hebben even een shot nodig van dat je gaat slapen. Wacht even met uitstappen, want de camera loopt nog niet. Het gebeurt dat kandidaten een ruzie even opschorten, als een cameraman een nieuwe cassette moet laden, en die na de klap weer hernemen. 

Maar van fictie kun je (nog) niet spreken. Kijkers zijn niet dom en voelen het haarscherp aan, wanneer het authenticiteitsgehalte tot beneden een aanvaardbaar peil daalt. In discussiegroepen op het net over realityshows met een competitiekarakter wordt juist dat aspect het meest besproken. Is het niet nep en wordt het spelverloop niet grof beïnvloed door beslissingen van bovenaf? Waarom zouden we kijken naar een programma dat niet echt meer is? 

Het begon allemaal op PBS met An American Family: een jaar lang werd een Amerikaanse familie gevolgd, eens per maand was er een uitzending. In The Real World, eind jaren tachtig, werden voor het eerst een paar mensen die elkaar niet kenden samen in een huis gezet. Maar er was een showbizz-element: de deelnemers waren fotomodel of popmuzikant en zaten in een luxueus appartement in New York. Het nieuwe van Big Brother in 1995 was de onopgesmukte eenvoud: gewone mensen, gefilmd met de soberheid van een beveiligingscamera. 

reality31

Bewonderen is er sindsdien niet meer bij, volgens Beerekamp. ‘Reality tv betekent het einde van de bewondering. Die was vanuit de christelijke religie overgenomen door het star system van de filmindustrie. Maar de televisie draaide haar de nek om, alleen al door haar formaat. Een tv-scherm is veel kleiner dan een bioscoopdoek.’ 

Nu kijken we dus naar mensen die kleiner zijn dan wijzelf, in plaats van groter, zowel fysiek als psychologisch. We bewonderen niet meer, eerder lachen we de kandidaten van reality shows een beetje uit. Maar de kijker heeft wel zo zijn voorkeuren. En vermaakt zich kostelijk bij de smakelijke ruzies en intriges. 

Een aflevering van Temptation Island van vorig seizoen: een kandidaat was met de kano gaan varen, na een flinke ruzie met zijn vriendin, en iedereen dacht dat hij verdwaald was op zee. Een nacht lang werd er naar hem gezocht en het ergste werd gevreesd. Toen iedereen maar naar het hotel terugging, om een paar uur slaap te pakken en vanaf zonsopgang verder te zoeken, bleek hij doodleuk in het bubbelbad te zitten. Cut, einde aflevering. 

De kijker wordt zo gestuurd in zijn sympathieën en antipathieën. Daarnaast ontstaat de indruk dat de producenten het spelverloop beïnvloeden omdat ze bepaalde kandidaten liever zien blijven (of vertrekken) dan anderen. Bij afvalraces worden soms arbitraire, moeilijk navolgbare beslissingen genomen over het wel of niet tot een goed einde brengen van een opdracht. In de laatste editie van Big Brother was nog wel eens te zien dat deelnemers ruzie hadden over de toepassing en interpretatie van de regels en dat sommigen een grote mate van manipulatie vermoedden. 

Het effect van dit alles op de deelnemers is vaak ingrijpend. Kandidaten van reality-programmas worden als zichzelf beroemd en ook als zodanig door wildvreemden aangesproken in de supermarkt. Dat is een groot verschil met film, zegt Jörgen Simunx, huispsycholoog van onder andere Temptation Island. ‘Rutger Hauer kan de ergste boef spelen, maar op straat lacht iedereen hem even vriendelijk toe. Dat is niet het geval met iemand uit een reality show die daarin een onsympathieke indruk maakte. Hij is het personage dat de mensen zien.’ 

Marjolein Cuijpers, ex-deelneemster aan Expeditie Robinson, ondervond het aan den lijve. ‘Toen ik van dat eiland kwam was ik dolgelukkig met mijn ervaring, en trots dat ik het allemaal had volgehouden. Maar toen ik de eerste uitzending zag, was dat gevoel meteen voorbij.’ Ze besloot een documentaire te maken, waarin ze verschillende oud-kandidaten van reality programmas hun verhaal laat vertellen, onder wie Ruud van Big Brother I en kandidaten van Expeditie Robinson. Cuijpers is nu in de montagefase van haar documentaire, Life after creality. 

Het is een gedurfd project, want ex-kandidaten staan tot tien jaar na de uitzending onder contract en mogen niets loslaten over de manier waarop het programma wordt gemaakt. Maar ze mogen wel hun verhaal vertellen, vindt Cuijpers. ‘Met mijn documentaire wil ik laten zien wat het effect is van reality tv op de deelnemers. Er is namelijk een groot verschil tussen het gevoel dat je eraan overhoudt als de ervaring net voorbij is en het gevoel dat je krijgt zodra je de eerste uitzending ziet. Het is niet leuk om te zien hoe jouw ervaring op tv overhoop gegooid wordt.’ 

Cuijpers studeerde film- en televisiewetenschap, maar daar werd bij Expeditie Robinson niets over gezegd. ‘Daar begon het al mee. Ze laten maar tien procent zien van je wie je bent, precies wat in hun intentie past. Ze gebruiken alleen die shots van jou die passen bij de karikatuur die ze van je willen schetsen. Veel kandidaten hebben daar grote moeite mee, als ze het terugzien.’ Sommigen krijgen psychische klachten (of fysieke, na een uitputtingsslag als Expeditie Robinson) en in Zweden is er zelfs een geval van zelfmoord geweest door een spijtoptant van reality tv. 

Het initiatief van Cuijpers staat niet op zichzelf. In Duitsland maakte een overheidsinstantie, de Bundeszentrale für Politische Bildung, een documentaire over The Trip. Een reporter werd ingehuurd om mee te lopen met de productie en te filmen hoe het programma gemaakt werd. De making of is te zien op dezelfde website van de Duitse MTV als het programma, samen met een dagboek van de reporter. Doel is jongeren laten zien hoe reality tv functioneert, zodat ze zich er bewuster van worden dat ze kijken naar een geënsceneerde werkelijkheid. 

bourdieu2

Socioloog Pierre Bourdieu had het eigenlijk al voorspeld in zijn boek Sur la télévision (1996). Televisie, zei Bourdieu, heeft bij uitstek (méér dan bijvoorbeeld film) het vermogen om de dingen de schijn van echtheid te geven. Doordat de televisie haar materiaal ontleent aan de directe werkelijkheid (de actualiteit, bijvoorbeeld) hebben we de indruk naar authentieke, onbewerkte beelden te kijken. De manipulatietechnieken blijven vaak onzichtbaar. Zo ontstaat de paradox van televisie: het is tegelijk echt en onecht. 

De huidige reality tv is hiervan misschien wel het beste voorbeeld.
Is het zo goed? Cut. 

 

NRC Handelsblad, 2-6-2006


Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: