De boosheid van de Dardennes

dardenne3

Troosteloze buitenwijken van Waalse industriesteden. Het leven is geen pretje in de films van de Waalse gebroeders Jean-Pierre en Luc Dardenne, die dit jaar in Vlissingen een Lifetime Achievement Award ontvingen voor hun oeuvre. Ploeterende personages aan de onderkant van de samenleving, op zoek naar verlossing uit hun misère, en altijd spant het erom of die verlossing komt. Het sociaal realisme van de Dardennes is inktzwart en daar komt bij dat ze filmen in een onopgesmukte, bijna rauwe stijl.

 

le_silence_de_lorna0In de nieuwe Dardenne, Le silence de Lorna, verkennen de broers een nieuwe onderlaag van de samenleving. Een jonge vrouw uit Albanië trouwt met een drugsverslaafde om de Belgische nationaliteit te verwerven. De maffiabaas die dit heeft bedacht is van plan de junk te vermoorden: niemand mist zo´n junk en dan kan Lorna versneld trouwen met een Rus die haar daarvoor betaalt. De vraag is: werkt Lorna hier uiteindelijk aan mee?

Met Rosetta wonnen de Dardenne broers in 1999 hun eerste Gouden Palm. De film gaat over een tienermeisje dat met haar alcoholische moeder in een caravan woont en maar een ding wil, een baantje, om zichzelf en haar moeder te redden. Aan het einde van de film, als alles is mislukt, probeert ze zichzelf en haar moeder te vergassen in de caravan. Maar ook dat mislukt, want het gas is op.

Prijswinnende narigheid dus, en in 2005 was het nogmaals raak in Cannes met L´enfant. In die film verkoopt een jonge vader zijn pasgeboren kind, ook uit armoede. De moeder valt flauw als ze het hoort en belandt in het ziekenhuis. De rest van de film gaat over de pogingen van de vader, zelf eigenlijk nog een kind, om de zuigeling weer terug te kopen en als dat gelukt om vergeving van zijn vriendin te krijgen.

Alles is grauw en grijs, zoals Jacques  Brel zong in Il neige sur Liège. Lelijkheid, fysiek en sociaal, en ook morele lelijkheid. Maar schoonheid is er ook, vooral in Lorna. De broers filmden dit keer met een betere camera, een 35 mm camera, om meer subtiliteit in het spel van de actrice te kunnen vangen. Het is iets minder fysiek en iets meer psychologisch dan in vorige films. En hun film is spannend, omdat je je afvraagt: is er redding?

De Dardennes willen weten wat een mens tot mens maakt en plaatsen hem in een dierlijke overlevingsstrijd. Als je niet meer te eten hebt en op straat leeft, verkoop je dan je kind? Het dilemma van L´enfant. Als je je vriendje kunt verlinken bij zijn baas omdat hij stiekem zelfgemaakte wafels verkoopt, en zo zijn baantje kunt inpikken, doe je dat dan?  Het dilemma van Rosetta. En als je die junk kunt redden door van hem te scheiden in plaats van hem te laten doden, doe je dat dan, ook als je daarmee zelf in levensgevaar komt? Het dilemma van Lorna.

rosetta

Uiteindelijk kiezen de personages in een Dardenne-film voor menselijkheid en dat is het optimisme van hun films. Maar daarvoor moeten we ellende doormaken, die hun camera zo feilloos in beeld brengt. Het fysieke zwoegen en ploeteren, dat kunnen ze zo mooi filmen. In L ´enfant, hoe Jérémie Renier met een lege kinderwagen door de straten slentert. In Rosetta, hoe het wanhopige tienermeisje met de veel te zware gasflessen zeult naar de caravan. In Lorna, de stuiptrekkingen en krampen van een junk (wederom Jérémie Renier ) die probeert af te kicken.

 

De kracht van het werk van de Dardennes is dat het twee uitersten van cinema verenigt: het realisme van documentaire, waardoor je het als helemaal echt ervaart, en de beheersing van het materiaal die je alleen in fictie kunt bereiken.

Het heeft al het goede van fictie: je kunt precies vertellen wat je wilt, daar waar je bij documentaire altijd moet hopen op materiaal dat ongeveer lijkt op wat je wilt vertellen. En het heeft al het goede van documentaire, omdat het helemaal echt lijkt.

dardenne21

Het is eigenlijk een soort mockumentary: een fictiefilm die zichzelf als een documentaire presenteert. Maar dan niet zo een met talking heads, maar een soort cinema vérité documentaire, waarbij de kijker het leven observeert vanuit een discreet maar zeer nabij standpunt. 

Elk shot van een Dardenne-film verbeeldt een worsteling met het bestaan. Fysiek, moreel, of sociaal. Het is een strijd die we allemaal kennen, ook als we beter af zijn dan een Dardenne-personage. Overleven, daar gaat het over, en dat thema heeft zijn eigen wet, heeft lak aan moraal. En toch is het die moraal die uiteindelijk overwint, gek genoeg. Omdat we mens zijn. Die essentie van het mens zijn geeft een universele ziel aan al hun films, hoe mistroostig ook.


Colin van Heezik in Trailer (Dagkrant Film by the Sea Vlissingen), september 2008

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: