Adieu maîtresse

adjani

De Volkskrant, 27-7-2004

Een beroemde vrouw die haar al even beroemde man via de media de deur uitzet vanwege ontrouw, de Franse media genieten. De affaire maakt duidelijk dat het instituut van de maîtresse in Frankrijk aan verandering onderhevig is.

Door Fokke Obbema en Colin van Heezik

 Jean-Michel Jarre, met zijn synthesizermuziek een van de beroemdste componisten van Frankrijk, stond er onlangs gekleurd op. In het familieblad Paris-Match moest hij lezen dat zijn vriendin, actrice Isabelle Adjani (49), in augustus niet met hem zal trouwen. Zij kondigde aan de 55-jarige Jarre te verlaten, omdat die een affaire met een jongere actrice, Anne Parillaud, was begonnen. De onomstotelijke bewijzen hadden haar ‘verbijsterd’ en uitvoerig deed zij uit de doeken, hoe pijnlijk zijn bedrog voor haar was. In de bladen Elle en L’Express deed zij het nog eens dunnetjes over. ‘Mij gaat het er niet om de persoon aan de kaak te stellen, maar een bepaalde vorm van gedrag’, stelde ze. Ondertussen nagelde ze Jarre publiekelijk aan de schandpaal.

 Adjani had daarmee een primeur: niet eerder werd in Frankrijk een relatie zo openlijk verbroken. Bovendien kaartte zij een aloud Frans taboe aan: de ontrouw. Die mag dan wijdverbreid en in de figuur van de maîtresse zelfs geïnstitutionaliseerd zijn, de code is wel dat er over wordt gezwegen. Adjani, die er tot dusver juist om bekend stond haar privéleven van het grote publiek af te willen schermen, koos in de ogen van de Franse media voor een ‘Amerikaanse aanpak’ door op hoge toon naar buiten te brengen, wat normaliter beschaamd behoort te worden gefluisterd. ‘Wat ik doe, is inderdaad absoluut niet Frans. In dit land geven we de voorkeur aan hypocrisie’, zo verklaarde de actrice op oorlogspad.

adjani-match

 Waar in de puriteinse VS overspel als een doodzonde van de dader wordt beschouwd, kent Frankrijk de omgekeerde code: overspel is vooral een individueel probleem voor de bedrogene, sociaal heeft de dader niets te vrezen. ‘De Franse hypocrisie is: niets is ernstig. De klucht is niet voor niets in Parijs uitgevonden, en niet elders’, meent Adjani. Tegen die luchthartige houding wenst zij zich te verzetten. Onder aanhaling van George Orwell valt zij aan: ‘In deze tijden van universeel bedrog, is het een revolutionaire daad om de waarheid te vertellen.’

 Die waarheid is dat Fransen al te gemakkelijk over het grote leed dat overspel heet, heen walsen, meent Adjani. Met haar Britse collega-actrice Charlotte Rampling, een eerder slachtoffer van de charmes van Jarre, heeft ze het er veel over gehad: hoe een vrouw die zich tegen haar overspelige man verzet, zelf in de beklaagdenbank terecht komt doordat hij haar als hysterica wegzet. En hoe haar zelfrespect door zijn escapades wordt ondergraven.

 Het media-offensief van Adjani valt als een sappig zomerverhaal voor de Franse media af te doen, maar illustreert ook de veranderende verhouding tussen man en vrouw in Frankrijk. In dit land met zijn sterke katholieke traditie gold lange tijd het schema: de man heeft naast zijn vrouw een maîtresse, wat sociaal volkomen acceptabel is, de vrouw kent dat privilege niet en laat haar man zijn gang gaan. Dat verschil tussen de seksen was tot 1975 zelfs in de wet terug te vinden. Pas toen werden de sporen uitgewist van de beroemde Code Civil van 1804, die bepaalde dat de vrouw voor overspel tot twee jaar gevangenisstraf kon krijgen, terwijl de man hooguit een boete riskeerde.

 In het maatschappelijk verkeer kon een man zich op een of meer maîtresses voorstaan, wat als een teken van welvaart werd uitgelegd, terwijl de vrouw tussen twee uitersten moest kiezen, zo vertelt Patricia Delahaie, auteur van een recent boek over vrouwelijke ontrouw. ‘Je had de courtisanes, die bijna voor hun beroep maîtresses waren, en je had de vrouwen van het type Madame Bovary: de ongelukkige huisvrouw, slachtoffer van haar verlangen. Het was niet mogelijk een middenweg tussen die twee uitersten te vinden. Óf je volgde je verlangens en werd verworpen door de samenleving, óf je deed braaf wat ervan je werd verwacht.’

 De dagboeken van de gebroeders Goncourt en de blijspelen van Georges Feydeau, werken van rond de vorige eeuwwisseling die tot het collectieve Franse geheugen behoren, maken duidelijk hoezeer de maîtresse een instituut was. Bij de buitenwereld leidde dat tot de kijk op Frankrijk als een land van ‘stokbrood, wijn en maîtresses’. Die visie heeft nog altijd bestaansrecht, want de zeden zijn bepaald anders dan in Nederland, waar overspel veelal met afkeuring door de omgeving gepaard gaat.

 Ondenkbaar in Nederland is de anecdote die een bevriende uitgever onlangs vertelde. Op het huwelijksfeest van twee dertigers, afkomstig uit de betere kringen, stapte de moeder van de bruid op een gegeven moment op haar nieuwe schoonzoon af en hield hem voor: ‘Je hebt nu een goede vrouw, het is belangrijk dat je ook een goede maîtresse vindt.’ Voorgelegd aan Franse vrienden kijkt niemand van dat verhaal op. Met name in de haute bourgeoisie waar verstandshuwelijken nog geregeld worden gesloten, is een maîtresse tamelijk gebruikelijk, zo luidt de uitleg. Waarna Fransen meestal beginnen over hun presidenten. Van president Félix Faure, die in 1899 in het Elysée-paleis in de armen van zijn maîtresse stierf, via François Mitterrand, wiens buitenechtelijke kind en haar moeder bij zijn begrafenis opdoken, tot Chirac, die een tijd lang actrice Claudia Cardinale op reis meenam en wiens reputatie als burgemeester van Parijs door vrouwelijke stafleden wel als ‘trois minutes avec douche’ werd aangeduid. Zijn vrouw Bernadette geeft in interviews ook openlijk zijn affaires toe. Op de vraag hoe ze het uithoudt met haar man, geeft ze als antwoord dat ze scheiding geen optie vindt, omdat ze met haar huwelijk ‘een huis wil bouwen, niet alleen maar een eerste verdieping.’ Dus kan Chirac zijn gang gaan, want van de buitenwereld heeft hij ook niets te vrezen, zeker geen Monica Lewinsky-affaire. Zo valt te zien hoe hij na afloop van een persconferentie op het Elysée zich onder de journalisten begeeft, er een mooie vrouw uitkiest, haar kust, waarna hij uitroept: ‘Il faut en profiter’ (je moet je kans grijpen). Je ziet het Balkenende niet doen.

chirac

 Symboliseert de 71-jarige katholiek Chirac de klassieke Franse man, bij de na hem komende generaties verschuiven de verhoudingen. De maîtresse wordt minder dan vroeger als een teken van succes gezien, legt de socioloog Serge Chaumier, auteur van het boek La deliaison amoureuse (over LAT-relaties), uit. Schandalig wordt het nog altijd niet gevonden, maar vrienden zijn eerder geneigd het ‘als een échec te duiden: jij bent er niet in geslaagd de echte liefde te vinden, zeggen ze dan, jouw leven ligt aardig overhoop.’ Hij wijt die omslag aan de naoorlogse opmars van het ideaal van trouw in Frankrijk. Naarmate er minder verstandshuwelijken werden gesloten, streefden man en vrouw meer naar ‘een volledige emotionele fusie, iets wat daarvoor onbereikbaar werd geacht. Het échec van dat ideaal heeft tot een toenemend aantal echtscheidingen geleid.’

 Kenmerkend voor Frankrijk is voorts dat vrouwen meer aan het arbeidsproces deelnemen dan in Nederland. De financiële onafhankelijkheid die dat met zich meebrengt, heeft ook zijn gevolgen op het slagveld van de liefde: vrouwen nemen tegenwoordig ook een minnaar erbij, zoals mannen dat met een maîtresse plegen te doen. Die trend leidt tot de publicatie van diverse ‘how to’-boeken, zoals dat van de 33-jarige Clara Pernec. Zij geeft ingenieuze bedrogtips in Pourquoi les hommes trompent les femmes et vice versa (Waarom mannen vrouwen bedriegen en andersom), geïnspireerd op haar eigen ervaringen. ‘Ik was jong en gelukkig getrouwd, totdat mijn man het te druk kreeg met zijn werk. Toen ben ik lid geworden van de wereldwijde club van minnaars en maîtressen.’ De toegenomen assertiviteit van vrouwen is volgens haar onmiskenbaar: ‘Ze zijn onafhankelijker geworden en bedrijven overspel op dezelfde manier als mannen: op het werk, bij congressen, in hotels. Alleen de redenen zijn anders: mannen doen het vooral voor de seksuele bevrediging, vrouwen meer voor de spanning en de afwisseling.’ Volgens Perec is een verschil met vroeger dat de affaires van kortere duur zijn. ‘Voor de ouderwetse maîtresse is een consumerend systeem in de plaats gekomen: we consumeren een minnaar of minnares als een computer. Zoals mensen steeds de nieuwe Mac willen, gaan ze ook telkens op zoek naar nieuwe opwinding in de liefde. Vrouwen doen daar inmiddels bijna net zo hard aan mee als mannen.’ Zelf schreef ze haar boek met haar toenmalige minnaar en scheidde ze van haar man, maar inmiddels is ze weer bij die laatste terug.

 Van gelijkheid tussen man en vrouw is nog altijd geen sprake, signaleert Patricia Delahaie, die voor haar recente boek Fidèle, pas fidèle een veertigtal vrouwen over hun liefdesleven ondervroeg. Want overspelige vrouwen ondervinden nog altijd meer sociale afwijzing dan mannen. ‘Er is sprake van een dubbele houding: een vriendin kan pretenderen dat ze het volstrekt normaal vindt en zelfs de sleutel van haar appartement lenen om niet kleingeestig te worden gevonden. Maar ondertussen praat ze er toch afkeurend met andere vriendinnen over.’ In het eigen gezin van de vrouw is de bedrogen echtgenoot niet het enige gevaar. ‘Als een vrouw vreemd gaat, zal haar dochter dit afkeuren en haar moeder het contact zelfs kunnen verbreken. Het idee van trouw leeft namelijk vooral bij én de jongere én de oudere generatie.’ In de ogen van Delahaie stimuleren de vrouwenbladen wat al te gemakkelijk het avontuur: ‘Een vrije seksualiteit is op zich goed. Maar vrouwen storten zich er soms te gemakkelijk in zonder te beseffen hoe hun omgeving kan reageren.’

jarre

 De uitval van Adjani naar Jarre kan als een volgende stap in de emancipatie van de vrouw worden gezien – de bedrogen vrouw schikt zich niet langer, zoals Bernadette Chirac, maar kiest, als het haar overkomt, openlijk voor de aanval. Toch is de rolverdeling nog traditioneel. Pas wanneer Jean-Michel Jarre zelf door zijn nieuwe vlam wordt bedrogen en hij zijn beklag in Paris-Match komt doen over wat hem nu toch is overkomen, is het bekende stramien echt doorbroken. Voorlopig staat hij alweer op de cover van Paris-Match met een arm om zijn jongste verovering, breed lachend.  

 De Volkskrant, 27-7-2004


 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: