Het grote shuffleluisteren

Het grote shuffleluisteren

Nieuwe rituelen in het tijdperk van demp3-muziek

Colin van Heezik

artikel artikel | Vrijdag 03-03-2006 | Sectie: Cultureel Supplement | Pagina: 23 | 

Door de download-revolutie luisteren we anders naar muziek:per nummer, niet meer als samenhangend album. Gaat het gevoelvan de plaat’ verloren als muziek eindeloos en overalreproduceerbaar is?

Thanks a billion! Vorige week werd de één-miljardste songvan de online-muziekwinkel iTunes gedownload: Speed of Sound’van Coldplay. Dat moest gevierd worden, vond de firma Apple,exploitant van iTunes en maker van de iPod, het draagbarejukeboxje waarvan er nu wereldwijd 40 miljoen zijn verkocht. AlexOstrovsky uit Michigan kreeg een iMac-computer cadeau, plus tieniPods, en een iTunes muziekkaart waarmee hij voor 10.000 dollarkon doorwinkelen. Dat is nog eens wat anders dan een platenbon.

De verdwijning van de plaat leek weer een stap dichterbij.Het betekent een enorme verschuiving, zegt Tom ter Bogt,hoogleraar popmuziek aan de Universiteit Utrecht. De jeugd zegtniet meer kijk eens hoeveel platen ik heb’, maar kijk eenshoeveel gigabyte muziek er op mijn iPod kan’. Aan een mooie cdhechten jongeren steeds minder waarde. Dat is nog geen redenvoor paniek, zegt hij. De gevoelswaarde van de muziek zelf gaatimmers niet verloren.

Maar iPods en mp3-spelers hebben wel de manier waarop we naarmuziek luisteren veranderd: het draait allemaal om losse nummers,meer dan om albums. Met een computerprogramma, zoals iTunes, kunje je eigen compilaties en selecties maken – per genre, thema,land, artiest of aantal beats per seconde. The Rough Guide Bookof Playlists helpt een handje: heb je bijvoorbeeld eenHawaï-feestje, dan kun je een playlist maken met tropischemuziek.

Zo lijkt het gevoel van het album’ te verdwijnen. In de jarenvijftig was een plaat niet meer dan een paar bij elkaar geraaptesingle’tjes. Pas in de jaren zestig werd het concept van de plaatin de popmuziek belangrijker: de Beatles kwamen in 1966/’67 voorhet eerst met zorgvuldig samengestelde albums, zoals SergeantPepper’s Lonely Hearts Club Band. Rond die tijd zijn we van eenartiest gaan verwachten dat hij goed heeft nagedacht over desamenhang van zijn plaat.

Ter Bogt noemt voorbeelden als Blonde on Blonde van Bob Dylan,de rockopera’s van The Who, Pet Sounds van de Beach Boys en TheWall van Pink Floyd – platen die je in hun geheel moet horen.Maar het geldt eigenlijk voor elke plaat: een goed album isméér dan de som van de losse nummers. Het zou goed kunnen datartiesten dit aspect van hun muziek weer gaan verwaarlozen, omdatde jeugd steeds meer losse nummers downloadt en steeds mindergeeft om een samenhangend album.

Toch blijft er behoefte aan samenhang. Ter Bogt: Je ziet datjongeren hun eigen albums samenstellen, maar niet meer per se opde manier die de artiest voor ogen stond. Ze kunnen zelf eencollage maken die hun eigen inhoudelijke, conceptuele eenheid vaneen album weerspiegelt. Dat model gaat het waarschijnlijk winnenvan het traditionele album.

Aan de andere kant moet het genre album ook niet wordenoverdreven. Vaak gaat het om een paar hits en is de restvulling’. Dat biedt muziekdistributeurs ook voordelen. Straksgaan ze albums gefaseerd uitbrengen, zegt Jorn van der Lindenvan muziekwinkel Concerto in Amsterdam. Eerst een paarnummertjes om te kijken of die een beetje lopen, en dan pas derest.Zeg ‘ns AAA

Op een chatforum (www.digital-broadcast-channel.com) wordtdriftig gedebatteerd over de vraag of de muziek haar magieverliest door de verdwijning van de cd. Ik houd niet vanmp3-spelers, schrijft een muziekliefhebber met de login-naamCoco. Een cd, die raak je aan, je haalt het boekje eruit, datblader je door, je kijkt wie wat heeft gedaan, welke musici,welke arrangeurs, de studio, de sound engineer, het koor, wiewaar een tik op de triangel heeft gegeven Die ervaring zou ikniet willen missen.

Een andere surfer, Izohtop, voorspelt de toekomst: Ik denkdat het cd-boekje binnenkort gaat verdwijnen en op eenmp3-schermpje te zien zal zijn. Bovendien krijgen we danmisschien wel, behalve de foto’s uit het boekje, films, extrafoto’s, interviews, studio- of live-bonusmateriaal en ga zo maardoor.

Niks voor mij, chat Coco terug. Ik zit de hele dag al vooreen scherm. Als ik ’s avonds thuiskom wil ik gezellig een plaatjeopzetten.

Langzamerhand begint duidelijk te worden dat digitale muziekook nadelen heeft. Actrice Carice van Houten beschrijft er eenaantal in haar column in NL 20. Hoe zij haar 7.687 favorieten perongeluk had gewist, bijvoorbeeld. Hoe ze in de shuffle-stand werdopgeschrikt door verdwaalde café del mar-shit, Kruidvats Bestof Beethoven en rondslingerende Eros Ramazotti’s. En, schrijftze, niets is ontmoedigender dan tijdens het vrijen deopeningstune van Zeg ‘ns AAA langs te horen shuffelen.

Van Houten besloot haar trauma te verwerken door een klassiekconcert te bezoeken. Dat is niet verwonderlijk, want wie afknaptop de digitale tijd verlangt terug naar een authentieke ervaring.Het digitale format heeft de muziekbeleving veranderd. Vanlive-concert tot plaat, van plaat tot mp3-bestand; we ervarenniet meer the real thing, op een bepaalde plek die daarvoor isbestemd (concertzaal, festival, discotheek), maar we luisteren,waar we maar willen, naar een ge-podcaste remix van een cover.

Filosoof Walter Benjamin schreef er eigenlijk al over. In DasKunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit(1936) bespreekt hij de gevolgen voor ons leven vannegentiende-eeuwse uitvindingen als de fotografie, de grammofoonen de cinematograaf. Volgens Benjamin was de technischereproduceerbaarheid van het kunstwerk die door deze uitvindingenmogelijk werd even revolutionair als de boekdrukkunst. Hetkunstwerk wordt bereikbaar voor de massa en komt opeens opplekken waar het anders nooit had kunnen komen.

Benjamins analyse geldt ook voor deze tijd, waarin hetkunstwerk eindeloos reproduceerbaar geworden is: Deze nieuweomstandigheden laten misschien de inhoud van een kunstwerk intact- maar niet het hic et nunc ervan. Dit proces treft het kunstwerkin zijn essentie: de authenticiteit. En, zegt hij: De uniekewaarde van een authentiek kunstwerk ligt in het ritueel. Hetritueel van een live-concert, maar ook misschien nog steeds: eenplaatje opzetten, de hoes bekijken, het boekje lezen. Je hebt hetgevoel dat de Beatles nog een beetje in je woonkamer zijn. Eengevoel dat met de mp3-speler voorbij is.76-toerenplaten

Misschien is er sprake van een tegentrend. Zo heeftmuziekwinkel Concerto in Amsterdam een aparte afdeling met vinyl.Het vinyl is al weer een jaar of tien aan een comeback bezig,zegt Jorn van der Linden van Concerto. En niet alleen bij dj’s.Bij onze afdeling vinyl is maar de helft van de klanten dj. Diedj’s hebben in elk geval één aspect van de plaat gered: hetdraaibare, krasbare van de plaat is een artistiek onderdeel vande muziekbeleving geworden.

Concerto wil ook het hier en nu’ van de muziek niet uit hetoog verliezen: We proberen de banden aan te halen metdiscotheken en poppodia om de live-ervaring in de winkel voortte zetten en mensen in de winkel te bewegen naar concerten tegaan. Die wisselwerking pakt niet altijd even goed uit, zegt Vander Linden. Laatst stonden we cd’s te verkopen in Paradiso bijeen optreden van electro-dj Tiga. Die jongens en meisjes liepenons gewoon voorbij. Voor hen is de cd een curiositeit geworden.

Elke generatie heeft haar eigen geluidsdragers, zegthoogleraar Ter Bogt. Ik had in mijn tijd ook niks op met die78-toerenplaten van mijn ouders. En de komst van de cd was voormij een schok. De cd was in het begin dan ook heel onverzorgd.Van der Linden van Concerto laat een treurig plastic doosje zien,met een armetierig boekje uit 1983. Nu zie je steeds meerinitiatieven om een cd te pimpen: hip design, een verslag van eenQuestion & Answer-chat in het boekje, links naar internet.Zo behoud je ook de band met de fan community.

En zo wordt het gevoel van de plaat’ commercieel uitgebuit.Bij de boeken- en multimediasupermarkt FNAC in Parijs prijken inde schappen cd’s van clubs in Saint-Tropez: compilaties vandansmuziek, maar dan in zeer luxe verpakking. Zulke artikelenverkopen goed; die hebben een extra waarde, zegt een medewerker.Fransen zijn gevoelig voor de plaatbeleving’. Je koopt geenmuziek, maar een stukje sfeer, een Saint-Tropez-gevoel waar ookhet uiterlijk van het object, het design van de hoes, een rol bijspeelt. Zo’n cd leg je voor je plezier op de salontafel.

Klassieke platen pimpen gebeurt nog weinig. De platenbazendoen niks voor het boekje, vertelt de eigenaar van La Chaumièreà Musique, een muziekwinkel in Parijs. Maar de noodzaak is erook niet, want klassieke-muziekfans blijven toch wel platenkopen: Ze willen bijvoorbeeld Strauss’ Vier Letzte Lieder doorElisabeth Schwartzkopf. Daarvoor gaan ze dan toch eerder naar eenplatenzaakje. Downloaden van klassieke muziek gebeurt vooral inAziatische landen en Zuid-Amerika, waar veel dingen helemaal nietop plaat te krijgen zijn.Plaatbeleving

In de jazz wordt wel veel aandacht aan de plaatbeleving’besteed. Daar zijn albums traditioneel belangrijker dan lossenummers. Kind of blue, Miles Davis, 1959. De clientèle is er eenvan verzamelaars, die nog steeds de komst van de cd niet verwerkthebben. Daarop wordt ingespeeld door A&M records, dat een cdvan Jim Hall, de legendarische jazzgitarist, uitbrengt in de vormvan een platenhoesje, compleet met bescherm-etuitje. Als bonusde originele hoestekst.

Populair bij eenzelfde doelgroep zijn de integrale SergeGainsbourg of Jacques Brel, in de vorm van een telefoonklapper.Met uitgebreid boekje en foto’s voor de vijftig-plussers. Diewillen de doorleefde kop van hun held erbij zien als ze eenplaatje opzetten. En de plaatbeleving’ vind je ook bij GitanesJazz Productions: een cd-box op lp-formaat met een zwartwit-foto.Parijs, Champs-Elysées, de jaren dertig. Je bladert door hetboekje vol sfeervolle foto’s en anekdotes over Josephine Baker.

Maar wat de platenbazen ook proberen, de tijd van SergeantPepper is voorgoed voorbij. Al was het maar door een gebrek aanruimte. Klaas van der Struijs, eigenaar van café Meneer Jansenin Leiden, is de laatste paar jaar zeven keer verhuisd. En datis niet handig, als je platen hebt. Ik weet alleen in metershoeveel platen ik heb. Veertien meter lp’s, acht metersingle’tjes en vijfentwintig à dertig meter cd’s. Dat valt opeen gegeven moment niet meer te verslepen.

Het is zijn pensioen, zegt hij wel eens. Hij heeft zijn platenverzekerd voor 80.000 euro, ver beneden de werkelijke waarde.Zo’n plaat was een rijk bezit, vertelt Klaas. Veertig guldenkostte de eerste dubbel-lp van Zappa. Als je in een jaar twee àdrie platen kon kopen, en nog wat single’tjes, dan was je blij.Niks illegaal downloaden dus. En je rekende in platen, niet ineuro’s. Vijf uur gewerkt, weer een single verdiend. Tien mandenbloembollen, dat was weer een lp.

Zal de plaat het overleven? Vanaf de uitvinding van Edisonsfonograaf, in 1877, ondervond de plaat al verschillendetegenslagen. De komst van de radio in 1920: gratis muziek. Decassetterecorder, in 1963: zelf muziek opnemen. De oliecrisis,in de jaren zeventig: de platen werden dunner en duurder. Dekomst, in 1995, van de cd-rom en cd-branders: zelf cd’skopiëren. Maar telkens overwon de plaatbeleving’: muziek is nueenmaal niet rationeel.

Popprofessor Ter Bogt deed onlangs een klein onderzoek naarde opmars van de iPod. Daaruit bleek dat jongeren liever een iPodhebben dan een mp3-speler. Ik geef ze geen ongelijk. Zo’n iPodis gewoon een mooi ding. Apple is zo slim geweest om rekeningte houden met de gevoelswaarde. Zelfgebrande cd’s,cassettebandjes en transistorradio’s: ze hadden geen sex appeal.De iPod wel: een prestige-object met bijna dezelfdeaantrekkingskracht als, ooit, Sergeant Pepper.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: